Welke refractometer voor fruit, bier, wijn, honing, zout of koelvloeistof?

Leestijd: ± 10 minuten

Een refractometer meet maar één ding — hoe sterk een druppel vloeistof het licht breekt — en toch staan er twintig verschillende in onze winkel. Dat komt door de schaal: dezelfde meting wordt voor de fruitteler in Brix vertaald, voor de wijnmaker in Oechsle, voor de brouwer in Plato en voor de imker in watergehalte. Hieronder per toepassing welke schaal u nodig hebt, welk meetbereik, en welk KERN-model daarbij hoort — analoog voor 60 tot 95 euro of digitaal vanaf 305 euro.

Eén meting, twintig schalen

Opgeloste stof maakt een vloeistof optisch dichter: hoe meer suiker, zout of glycol, hoe sterker het licht wordt gebroken. Een refractometer meet die brekingsindex (nD) en rekent hem om naar wat u wilt weten. Omdat die omrekening per stof anders is, drukt de fabrikant een schaal af die voor één toepassing klopt: Brix gaat uit van sacharose in water, Oechsle van druivenmost, Plato van wort, de honingschaal van het suikerspectrum van honing. Op een Brix-refractometer kunt u dus wel most meten, maar u leest dan een getal af dat u nog moet omrekenen — en voor koelvloeistof of zout zegt Brix helemaal niets.

Vandaar de keuze aan modellen. Analoog betekent: u houdt het instrument tegen het licht en leest de grens tussen licht en donker af op een schaal in het oculair, op 0,2 tot 0,5 % Brix nauwkeurig. Digitaal betekent: een druppel op het prisma, één knop, het getal op het scherm, 0,1 % en vaak meerdere schalen in één apparaat. Welke van de twee verstandig is, staat in analoge of digitale refractometer; hier gaat het om de schaal.

Fruit, sap, frisdrank en jam: Brix

Brix is het suikergehalte in gram per 100 gram oplossing en de wereldstandaard voor alles wat uit fruit komt. Rijp fruit zit tussen 8 en 20 Brix (appel 11–14, druif 16–22, aardbei 7–10), sappen en frisdranken rond 10–12, siroop en jam 50–70. Het bereik van de refractometer moet daarbij passen: hoe smaller het bereik, hoe fijner de aflezing. Voor fruit en sap is de ORA 32BA (0–32 Brix, 0,2 %, met ATC, 65 euro) het instrument dat wij het meest verkopen. Voor jam, siroop en honingachtige producten de ORA 80BB (0–80, 0,5 %, 90 euro) of de ORA 82BB (45–82, voor alleen het hoge bereik). Wie fijner wil meten in groente- en tomatensap neemt de ORA 10BA (0–10 Brix, 0,1 %) of ORA 20BA.

Twee valkuilen uit de praktijk. Brix is de suiker in de óplossing; bij een pulpje fruit meet u het sap dat eruit komt, dus pers een druppel en veeg het prisma na elke meting schoon. En een "Brix" van een frisdrank met zoetstof is lager dan de zoetheid doet vermoeden: zoetstoffen breken het licht nauwelijks. Digitaal: de ORM 50BM (0–50 Brix, 0,1 %, IP65, 305 euro) of de ORM 1RS tot 90 Brix voor de jam- en siroopmaker.

Wijn en most: Oechsle en KMW — bier: stamwort en Plato

Wijnmakers meten de rijpheid van druiven en het mostgewicht in graden Oechsle (Duitsland, Nederland, Zwitserland) of KMW/Babo (Oostenrijk); 80 °Oe komt ongeveer overeen met 19 Brix en een alcoholpotentieel van rond 11 %. De ORA 3WA heeft Brix en Oechsle (30–140 °Oe), de ORA 1WA ook KMW; beide 95 euro met ATC. Digitaal is de ORM 1WN (Oechsle tot 150) of ORM 2WN (tot 230 °Oe, voor edelzoete most en ijswijn) met Brix, Oechsle, KMW en alcoholpotentieel in één, 305 euro.

Brouwers werken met stamwort (SG, bijvoorbeeld 1,048) of graden Plato (12 °P ≈ 1,048 SG ≈ 12 Brix). De analoge ORA 3AA leest Brix en SG wort (1,000–1,130) met ATC, de ORA 4AA Plato tot 18 °P op 0,1 nauwkeurig. Een bekende valkuil: een refractometer meet alleen vóór de gisting betrouwbaar; zodra er alcohol in zit, breekt die het licht mee en moet u corrigeren met een formule of een hydrometer. De digitale ORM 1BR (Brix, SG wort, Plato tot 30,5 °P) is voor de brouwerij die elke dag meet. Alcoholpercentage in gedestilleerd (0–80 vol%) meet u met de ORA 1AB/2AB — maar alleen in zuiver water-alcoholmengsels, niet in likeur.

Honing: watergehalte

Voor de imker telt één getal: het watergehalte. Boven de 18–20 % kan honing gaan gisten, en de Nederlandse en Europese norm stelt maximaal 20 % (heidehoning 23 %). De ORA 6HA (85 euro) meet precies dat: watergehalte 12–30 % op 0,1 % met ATC, en niets anders — geen omrekenen. De ORA 3HA (105 euro) geeft daarnaast Brix (58–92) en Baumé, de schaal die in de handel nog veel wordt gebruikt. Honing is dik: een kleine druppel, een paar seconden wachten tot hij uitvloeit onder het dekplaatje, en bij gekristalliseerde honing eerst au bain-marie vloeibaar maken. Digitaal: ORM 1HO met Brix tot 90, Baumé en watergehalte 5–38 % op 0,1 %, 375 euro.

Zout, pekel en aquaria: promille en soortelijk gewicht

Zoutgehalte wordt op twee manieren uitgedrukt: in promille of procent NaCl (pekel, kaas, vleeswaren, voedingsindustrie) of als soortelijk gewicht (zeewateraquaria: 1,023–1,026 sg). De ORA 1SA (95 euro, met ATC) heeft beide schalen, 0–100 ‰ en 1,000–1,070 sg, en is daarmee het instrument voor zowel de aquariaan als de kaasmaker; de ORA 3SA combineert zout (0–28 %) met Brix voor de levensmiddelenproducent die beide meet. Let bij aquaria op de temperatuur: zonder ATC wijkt een meting bij 28 °C aquariumwater al een half promille af. Digitaal: ORM 1NA (NaCl in % en ‰, soortelijk gewicht) voor de voedingsindustrie, ORM 1SW met zeewater- en chloorschalen voor zeewateraquaria en mariene labs.

Werkplaats: koelvloeistof, accuzuur, AdBlue en ureum

In de garage en bij de wagenparkbeheerder meet de refractometer het vriespunt van koelvloeistof (ethyleenglycol en propyleenglycol, elk een eigen schaal omdat ze anders breken), de laadtoestand van een loodaccu via de dichtheid van het zuur (1,10–1,40 kg/l) en sinds een paar jaar de concentratie AdBlue (32,5 % ureum is de norm; te laag of te hoog en de SCR-katalysator geeft storing). De analoge ORA 4FA (65 euro, ATC) heeft glycol, koelvloeistof en accuzuur; de ORA 4UA voegt ureum 30–35 % toe. Digitaal is de ORM 1CA (305 euro) met koelvloeistof tot −60 °C, accuzuur en AdBlue 0–51 % de complete werkplaatsmeter, de ORM 2CA die met glycolpercentages voor wie koelvloeistof zelf mengt.

Laboratorium, dierenarts, koffie en edelstenen

In de kliniek en de dierenartsenpraktijk meet de refractometer het soortelijk gewicht van urine en het eiwitgehalte van serum of plasma: de ORA 2PA (brekingsindex, urine 1,000–1,050, serumeiwit 0–12 g/dl) voor mensen, de ORA 5PB met aparte schalen voor hond en kat. Digitaal ORM 1UN en ORM 2UN. Koffiebranders en barista's meten TDS (opgeloste vaste stof) om de extractie te sturen: ORM 1CO op 0,1 TDS of ORM 2CO op 0,01 — alleen digitaal, analoog bestaat voor koffie niet. Suikersoorten apart (fructose, glucose, lactose, maltose) zijn er in de digitale ORM-SU. Edelsteenrefractometers (ORA 1GG, brekingsindex 1,30–1,81) zijn een vak apart: met contactvloeistof op een vlakke facet.

Wie de brekingsindex zelf nodig heeft — chemie, farmacie, olie-analyse — kiest geen handrefractometer maar een tafelmodel: de digitale ORL 94BS (1,3330–1,5290 nD op 0,0001, Brix tot 94, saffierprisma, 840 euro; de ORL 94AL/LM/IN met toepassingsschalen 990 euro) of de klassieke Abbe-refractometer ORT 1RS (1,3000–1,7000 nD, ook voor vaste stoffen en folies, 860 euro).

Overzicht: toepassing, schaal, model

Alle analoge modellen leveren wij met kalibratieschroevendraaier en pipet; kalibreren doet u op gedestilleerd water (Brix 0) of met de bijpassende kalibratievloeistof. Een ISO-kalibratiecertificaat (Kern 961-290) is op bijna elk model leverbaar.

Veelgestelde vragen over refractometerschalen

Kan ik met een Brix-refractometer most of wort meten?

Ja, maar u leest Brix af en moet omrekenen: 1 Brix ≈ 4,25 °Oe, en Plato is bij benadering gelijk aan Brix. Voor dagelijks gebruik is een model met de eigen schaal handiger en minder foutgevoelig.

Wat betekent ATC en heb ik het nodig?

Automatische temperatuurcompensatie: een bimetaal in het instrument corrigeert de aflezing voor de temperatuur van instrument en monster (meestal 10–30 °C). Zonder ATC moet u het monster op 20 °C brengen of een correctietabel gebruiken. Voor alles wat buiten of in een warme ruimte wordt gemeten: ja.

Hoe kalibreer ik een analoge refractometer?

Een druppel gedestilleerd water op het prisma, tegen het licht kijken en met het schroefje de licht-donkergrens op de nulstreep zetten, bij 20 °C. Voor hoge bereiken (jam, honing) gebruikt u een kalibratievloeistof met bekende waarde, omdat water buiten de schaal valt.

Welke refractometer voor een zeewateraquarium?

De ORA 1SA: soortelijk gewicht 1,000–1,070 en zoutgehalte 0–100 ‰, met ATC. Meet bij 25 °C of laat de ATC het werk doen; zonder ATC geeft aquariumwater van 26 °C een te lage waarde. Digitaal de ORM 1SW met zeewaterschalen.

Kan één refractometer alles?

Analoog niet: de schaal is gedrukt. Digitaal komt in de buurt: de tafelrefractometer ORL 94IN/LM/AL heeft acht tot tien schalen, en elke digitale ORM meet daarnaast de brekingsindex, waarmee u elke stof via een tabel kunt omrekenen.